ربع رشیدی
نخستین دانشگاه بین المللی جهان
انجام امور خیریه در ایران سابقه ای طولانی دارد؛ مروری بر کارهای خیرخواهانه و موقوفات کشور نشان از آن دارد که بخش زیادی از آنها به مراکز علمی و آموزشی همچون دانشگاه ها، مدارس، مراکز تحقیقاتی و... اختصاص داشته است.
با مرور اسناد و نوشته‌های پیشین می‌توان به این موضوعِ تحسین برانگیز پی برد که در گذشته تعداد قابل توجهی از مراکز آموزشی بر مبنای وقف اداره می شدند، چه در مرحله احداث و چه در زمان تأمین منابع مالی برای مخارج ساختمانی و انسانی. بنابراین می‌توان اذعان داشت؛ وقف به منزله یکی از مهمترین ابزارهای حمایت کننده از پژوهش و پژوهشگران به منظور رسیدن به توسعه علمی و اقتصادی در جوامع اسلامی، به خصوص در دوران شکوفایی تمدن اسلامی، جایگاه بزرگی داشته است.
ربع رشیدی، نامی که وقتی به گوش مان می خورد، علم و تحصیل و البته دانشگاه را در ذهن مان تداعی می کند؛ نخستین شهرک دانشگاهی که در زمان خود برترین مرکز علمی در جهان بود.
این مکان، نمادی از علم، دانش و فرهنگ ایرانی و برتری آن در تاریخ جهان است و البته قدیمی ترین موقوفه کشور که خالی از لطف نیست، بدانیم ربع رشیدی در زمانِ آبادانی، بزرگترین مجتمع علمی، آموزشی و وقفی بود....
ساخت «رَبع رشیدی»در دوره‌ی حکمرانی ایلخانان مغول
مجموعه ارزشمند «رَبع رشیدی» با هدف سازماندهی، تمرکز و تداوم تحقیقات و فعالیت‌های فرهنگی و علمی، یک مجموعه بزرگ علمی، آموزشی و تحقیقی در حدود سال ۷۰۰ هجری قمری به دستور خواجه رشیدالدیـن فضل الله همدانی ساخته شد. رشیدالدین وزیر غازان خان از حکمرانان وقت آن دیار(تبریز) بود. در آن زمان دانشگاه ربع رشیدی شامل چهار دانشکده بود که در چهارطرف آن قرار داشت و "اربع" یا "چهار عربی" را به خود اختصاص داد و این مکان به نام ربع رشیدی شهرت یافت.
وقف موقوفه ربع رشیدی با نیت "علم الادیان و علم الابدان"
ربع رشیدی را می توان یکی از مهمترین، معروف ترین و قدیمی ترین موقوفات تاریخ کشورمان نام برد که از جهات مختلفی شایان توجه است.
خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی با دو نیت اصلی این مجموعه را وقف کرد تا هزینه علم الابدان و علم الادیان شود و در درون وقف نامه نیت مجددی را قرار داده که اگر این ابواب البر در شهر تبریز از بین رفت و اگر به جای این مجموعه، جایگاه دیگری بنا شد، هزینه‌ی آنجا شود و اگر جایگاه دیگری تاسیس نشد، نیتی را در وقف نامه تدوین کرده که هزینه طلاب علم، مرضی، فقرا و مساکین شود.
نکته در خور تأمل دیگر اینکه، ربع رشیدی در عصر خویش ممتازترین موسسه موقوفه و بزرگترین و مهمترین مرکز علمی، فرهنگی و مدنی برای دانشمندان دنیا به شمار می‌رفت که به یقین چراغ هدایت ایرانیان و سایر ملت‌های دیگر هم بوده است.
فضل‌الله همدانی برای تامین هزینه‌های این مرکز املاک فراوانی را در نقاط مختلف جهان از جمله ایران و بخش‌هایی از عراق، افغانستان، گرجستان، ولایت روم، آذربایجان و سوریه را وقف این مرکز کرد که از محل درآمد وقف آنها برای خدمات آموزشی و علمی استفاده می‌شد.
حال، آنچه در این خصوص حائز اهمیت است اینکه، محوطه تاریخى ربع رشیدی و وقف‌نامه آن در سال‌های ۱۳۵۴ و ۱۳۸۶ به ترتیب در فهرست آثار ملى کشور و میراث مستند یونسکو به ثبت رسیده است.
و پایان سخن اینکه؛ کمک‌های خیرخواهانه در بسیاری از دانشگاه‌های برتر جهان، سهم قابل‌توجهی در تأمین هزینه‌های بخش‌های مختلف دانشگاه دارند که می‌توانند شکاف موجود بین درآمد و هزینه‌ها را به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای پر کنند. امید است با فرهنگ‌سازی و آگاهی‌بخشی درباره‌ی اهمیت وقف و خیر در حوزة آموزش عالی، نظر خیرین و افکار عمومی به میزان بالاتری به اهدای کمک‌های مالی به دانشگاه‌های کشور جلب شده و بتوان از کمک‌های خیرخواهانه برای پیشبرد اهداف تحقیقاتی دانشگاهها و کمک به تحصیل دانشجویان مستعد بهره برد.
